In de kunstgeschiedenis is de 'blik' nooit neutraal. Sinds filmtheoreticus Laura Mulvey in 1975 de term male gaze introduceerde, zijn we ons pijnlijk bewust van hoe visuele cultuur de wereld (en de vrouw) vaak weergeeft vanuit een mannelijk, heteroseksueel perspectief: de vrouw als object, de man als subject.
Nu we aan de vooravond staan van een technologische revolutie met projecten zoals AI en het Genie, rijst de vraag: wiens blik hanteert de machine?
De male gaze is meer dan alleen een manier van kijken; het is een machtsstructuur. Het reduceert de autonomie van het geobserveerde subject tot een passieve rol. Wanneer we kijken naar de training van AI-modellen, zien we dat deze systemen worden gevoed met de 'canon' van onze cultuur. Deze canon is eeuwenlang gedomineerd door mannelijke makers.
Het resultaat? Een AI die de neiging heeft om genderstereotypen te reproduceren. Als een algoritme duizenden schilderijen van 'schoonheid' analyseert die vanuit de male gaze zijn vervaardigd, zal de door AI gegenereerde output diezelfde objectivering reflecteren.
Tegenover de male gaze staat de female gaze. Dit is niet simpelweg het omdraaien van de rollen (de man als object), maar een fundamenteel andere benadering. De female gaze richt zich op:
In het project AI en het Genie ligt hier de grote uitdaging. Kan een machine, die fundamenteel gebaseerd is op data en patronen (kijken), ooit de essentie van de female gaze (voelen en ervaren) vatten?
Het begrip 'genie' is historisch gezien vaak geclaimd door de mannelijke kunstenaar—de eenzame held die vanuit het niets creëert. AI doorbreekt dit idee van individueel genie, omdat het een collectieve creatie is, gebaseerd op de input van miljoenen mensen.
Echter, als we de AI beschouwen als het nieuwe 'genie', moeten we kritisch kijken naar de curatie van de data. Een AI die enkel leert van de male gaze, blijft steken in een herhaling van het verleden.
Het project AI en het Genie dwingt ons om opnieuw te definiëren wat we onder creativiteit verstaan. Als we AI de ruimte geven om enkel de male gaze te perfectioneren, creëren we een steriele, geobjectiveerde toekomst.
De uitdaging is om de technologie in te zetten als een instrument voor de female gaze: een tool die niet alleen observeert, maar die verbinding zoekt en de subjectieve ervaring viert. Alleen dan kan AI werkelijk een nieuwe vorm van genie worden—een die inclusiever en menselijker is dan de canon die eraan voorafging.
Het is fascinerend om te zien dat kunstenaars niet langer genoegen nemen met de "standaardinstellingen" van AI. In plaats van de machine simpelweg opdrachten te geven, breken ze de 'black box' open om de onderliggende vooroordelen te corrigeren.
Waar de male gaze vaak streeft naar universaliteit en dominantie, focust de Amerikaanse kunstenaar Stephanie Dinkins op wat zij "small data" noemt.
De Chinees-Canadese kunstenaar Souqwen Chung werkt met robots die haar eigen penseelstreken in real-time nabootsen via AI.
De Senegalese kunstenaar Linda Dounia Rebeiz onderzoekt hoe AI vaak de "westerse male gaze" reproduceert.
Wat deze kunstenaars gemeen hebben, is dat zij het curatorschap als de hoogste vorm van genie zien. Ze begrijpen dat de female gaze in AI niet ontstaat door de machine te vragen om "vrouwelijker" te zijn, maar door:
De AI is getraind op de geschiedenis van de overwinnaar en de kijker. Om de female gaze te waarborgen, moeten we de machine dwingen om af te leren wat zij als "normaal" beschouwt.
| Onderwerp | De Male Gaze Prompt (Wat we vermijden) | De Female Gaze Prompt (Wat we nastreven) |
|---|---|---|
| Het Portret | "Prachtige vrouw, kijkt in de camera, hoge definitie, glamoureus." | "Vrouw in een moment van diepe introspectie, zich onbespied wanend, focus op de textuur van de huid en expressie van autonomie." |
| Het Lichaam | "Atletisch lichaam, heroïsche pose, benadrukte vormen." | "Het lichaam als drager van ervaring; de zwaarte van rust, de tactiele ervaring van stof tegen huid, geen focus op de toeschouwer." |
| Schoonheid | "Perfect gezicht, symmetrisch, onberispelijke make-up." | "De schoonheid van verval en karakter; rimpels als landkaarten van een leven, asymmetrie, emotionele eerlijkheid." |
Het doel is niet om 'mooie' plaatjes te maken. Het doel is om beelden te genereren die een ziel hebben, een subjectiviteit die niet te koop is en die niet louter bestaat voor het plezier van de kijker.
Het genie is niet dood; het is getransformeerd. Het is niet langer een individuele status, maar een collectief proces. Door de male gaze van het verleden te herkennen in de algoritmen van nu, kunnen we via bewust curatorschap een ruimte creëren voor de female gaze.
Een ruimte waar de machine geen wapen van objectivering is, maar een instrument voor diepere, subjectieve menselijkheid.
Dit is een essay geschreven vanuit het perspectief van de maker—de kunstenaar die niet langer alleen met een penseel, maar met een algoritme in de hand de wereld bevraagt.